Rękawice do oprysków, nawozów i wapnowania. Poradnik dla sadownika i rolnika

W gospodarstwie te trzy prace często wykonuje ta sama osoba, w tym samym tygodniu, w tych samych rękawicach. To błąd, bo zagrożenie jest w każdym przypadku inne, a rękawica, która świetnie sprawdza się przy wapnowaniu, przy koncentracie środka ochrony roślin nie daje ochrony wymaganej przepisami. Poniżej konkretnie: co mówi norma, gdzie leży granica i czym się kierować przy zakupie.

Krótka odpowiedź

Do oprysków obowiązuje osobna norma, ISO 18889, która dzieli rękawice na trzy typy: G1 do gotowej cieczy roboczej, G2 do koncentratów, GR wyłącznie do prac następczych w opryskanym łanie. Do nawozów mineralnych i do wapnowania ta norma nie ma zastosowania i tam wystarczy dobrej jakości rękawica nitrylowa o odpowiedniej gramaturze i długości, bo zagrożeniem jest pylenie i silnie zasadowy odczyn, a nie przenikanie pestycydu. Rękawica nitrylowa jest też właściwym wyborem przy zaprawionych nasionach oraz przy obsłudze i naprawie maszyn.

Opryski: dlaczego zwykła rękawica chemoodporna to za mało

Do 2019 roku rolnik dobierał rękawice do środków ochrony roślin tak samo jak do każdej innej chemii, czyli według EN ISO 374-1. Problem w tym, że metoda badania przenikania stosowana w tej normie, opisana w EN 16523-1, nie nadaje się do pestycydów, ponieważ ich składniki zwykle nie są wykrywalne tą metodą.

Dlatego powstała ISO 18889:2019, czyli norma opisująca wymagania dla rękawic ochronnych dla osób stosujących środki ochrony roślin i pracowników wykonujących prace następcze. Ustala ona minimalne wymagania dotyczące skuteczności, klasyfikacji i znakowania rękawic chroniących dłonie lub dłonie i przedramiona przed kontaktem ze środkami ochrony roślin. Nie obejmuje ochrony przed fumigantami i stosuje się ją łącznie z ISO 21420.

Kluczowa różnica polega na tym, że ISO 18889 bada przenikanie skumulowane metodą ISO 19918, z użyciem substancji zastępczej EC-DY, czyli roztworu z barwnikiem Disperse Yellow 26, który odwzorowuje zachowanie pestycydu. Mierzy się ilość substancji, która przeszła przez materiał, w mikrogramach na centymetr kwadratowy.

Do tego dochodzą wymagania pomocnicze. G1 musi spełniać co najmniej typ C według ISO 374-1, G2 co najmniej typ B, a GR poziom 2 wobec chemikaliów oznaczonych literą K, czyli czterdziestoprocentowego wodorotlenku sodu. G1 i GR muszą dodatkowo przejść badanie szczelności powietrzem i wodą według EN 374-2. Rękawice GR nie są przeznaczone dla osób wykonujących zabieg, a jedynie dla tych, które mają kontakt z zaschniętą pozostałością na roślinach.

Jest też szczegół, o którym prawie nikt nie mówi, a decyduje o skuteczności całego zestawu. Jeżeli zakładka między rękawicą a rękawem odzieży jest mniejsza niż około 50 mm, należy użyć rękawicy dłuższej. Krótka rękawica przy uniesionej ręce odsłania nadgarstek, a ciecz spływa po przedramieniu prosto do środka.

Nawozy mineralne: inne zagrożenie, inna rękawica

Przy nawozach nie mamy do czynienia z substancją czynną przenikającą przez polimer, tylko z pyleniem, z drażniącym odczynem i z pracą mechaniczną. Przeładunek worków, czyszczenie rozsiewacza, wybieranie zbrylonego nawozu z leja to czynności, w których rękawica najczęściej nie przepuszcza, tylko po prostu pęka.

Kryteria doboru są więc inne niż przy opryskach. Liczy się gramatura, odporność na rozerwanie i przekłucie, chwyt na mokrym i zapylonym materiale oraz długość mankietu, żeby pył nie wpadał do środka. Nitryl ma tu dodatkową przewagę praktyczną: przekłucia są w nim znacznie łatwiej widoczne niż w większości innych materiałów chemoodpornych, więc kontrola wzrokowa działa.

Wapnowanie: najbardziej lekceważona z tych trzech prac

Wapno palone, czyli tlenek wapnia, jest traktowane jak zwykły nawóz, a chemicznie to jedna z ostrzejszych substancji, z jakimi rolnik ma kontakt.

Tlenek wapnia słabo rozpuszcza się w wodzie, ale rozpuszczaniu towarzyszy wydzielanie znacznej ilości ciepła. Powstająca zawiesina wodorotlenku wapnia, nazywana mlekiem wapiennym, ma odczyn silnie alkaliczny i pH równe 12,6. Sproszkowany tlenek wapnia może reagować z wodą wybuchowo. W praktyce oznacza to, że pył wapienny na spoconej dłoni to nie jest zabrudzenie, tylko reakcja chemiczna zachodząca na skórze.

Zgodnie z klasyfikacją CLP tlenek wapnia działa drażniąco na skórę, powoduje poważne uszkodzenie oczu i może powodować podrażnienie dróg oddechowych. Wapno hydratyzowane ma tę samą klasyfikację. Rękawica przy wapnowaniu ma więc jedno zadanie: nie dopuścić pyłu do skóry i utrzymać się w całości przez czas pracy. Nitryl o podwyższonej gramaturze z długim mankietem realizuje to bez zastrzeżeń.

Zaprawione nasiona i obsługa maszyn

Wytyczne branżowe dotyczące transportu, przechowywania i stosowania zaprawionych nasion wskazują wprost rękawice nitrylowe z atestem EN 374, w wersji wielokrotnego użytku do pracy rutynowej i jednorazowej w przypadku konieczności interwencji przy urządzeniu.

Warto jednak pamiętać o definicji z normy. Osoba stosująca środki ochrony roślin to nie tylko ta, która opryskuje, ale też ta, która czyści, reguluje lub naprawia części urządzeń mogące zawierać pozostałości środków ochrony roślin. Serwis opryskiwacza po zabiegu to nadal praca z pestycydem, nawet jeśli w zbiorniku nie ma już cieczy.

Gdzie rękawice Gripzzly są właściwą odpowiedzią

Przy nawozach mineralnych i przy wapnowaniu decyduje gramatura, chwyt i długość mankietu. Gripzzly mają diamentową teksturę na całej powierzchni chwytnej, która utrzymuje przyczepność na mokrym worku i na zapylonym leju rozsiewacza, a wersja Gripzzly X LONG ma mankiet o długości 300 mm, czyli zachodzący na przedramię. To ta sama długość, której ISO 18889 wymaga od rękawic typu G2, choć w innym zastosowaniu.

Przy obsłudze maszyn, olejach, smarach i paliwie nitryl jest materiałem pierwszego wyboru, bo jego odporność obejmuje węglowodory alifatyczne, alkohole oraz średnio stężone kwasy i zasady. Gripzzly Black ma oznaczenie typu B według EN ISO 374-1 z kodami K, P i T, czyli przebadaną odporność na czterdziestoprocentowy wodorotlenek sodu, trzydziestoprocentowy nadtlenek wodoru i trzydziestosiedmioprocentowy formaldehyd. Kod K jest tu istotny, bo to ta sama substancja, wobec której ISO 18889 stawia wymóg rękawicom typu GR.

Przy pracy z zaprawionymi nasionami i przy krótkich interwencjach przy urządzeniach nitrylowa rękawica jednorazowa z oznaczeniem EN 374 jest rozwiązaniem zgodnym z wytycznymi, a jednorazowość jest zaletą, bo pozostałość zaprawy nie wraca na dłoń następnego dnia.

Etykieta preparatu jest ważniejsza niż opis rękawicy

Kolejność myślenia bywa odwrotna, niż powinna. Rolnik najpierw kupuje rękawice, a potem sprawdza, czy pasują do zabiegu. Właściwa kolejność zaczyna się od etykiety środka, bo to ona określa minimalne wyposażenie ochronne, jakie trzeba zastosować. Wymagania te wynikają z badań toksykologicznych preparatu złożonych w procesie rejestracji, a nie z ogólnego wyobrażenia o tym, co jest wygodne.

Odzież robocza, czyli koszula z długim rękawem, długie spodnie i obuwie, stanowi warstwę podstawową. Rękawica jest warstwą dodatkową i to etykieta mówi, kiedy jest obowiązkowa oraz jakiego rodzaju ma być. Drugim dokumentem, do którego warto zajrzeć, jest sekcja 8 karty charakterystyki, gdzie producent podaje zalecany materiał i grubość.

Ta sama substancja czynna w różnych formulacjach może wymagać innej ochrony, bo o przenikaniu decyduje nie tylko sama substancja, ale też rozpuszczalniki i nośniki użyte w preparacie, stężenie, temperatura powietrza oraz czas kontaktu.

Czyszczenie, wymiana i przechowywanie

Rękawice grubsze, przeznaczone do wielokrotnego użytku, można czyścić po zakończeniu mieszania lub zabiegu i używać ponownie, ale ich żywotność jest ograniczona. Liczbę cykli wyznacza czas kontaktu oraz rodzaj i stężenie preparatu, a rękawice mające kontakt z koncentratem zużywają się znacznie szybciej niż te pracujące z rozcieńczoną cieczą.

Amerykańskie wytyczne stanowe dla operatorów wiążą częstotliwość wymiany z klasą odporności materiału. Przy odporności wysokiej rękawicę czyści się lub wymienia po zakończeniu dnia pracy, przy średniej w ciągu godziny od kontaktu, przy niskiej w ciągu dziesięciu minut, a materiału bez odporności nie stosuje się w ogóle, jeśli kontakt jest możliwy. To prosta reguła, którą można wywiesić w wiacie przy opryskiwaczu.

Jeżeli producent nie podał instrukcji czyszczenia, stosuje się detergent i gorącą wodę, a środki ochrony indywidualnej pierze się oddzielnie od pozostałej odzieży. Rękawic jednorazowych ta procedura nie dotyczy, bo po kontakcie z chemią trafiają do odpadu.

Czego nie robić

Nie zanurzać dłoni w cieczy roboczej ani w koncentracie. Rękawica chemoodporna jest projektowana na kontakt i ochlapanie, a nie na zanurzenie, i przy zanurzeniu czas przebicia liczy się zupełnie inaczej.

Nie prać rękawic jednorazowych i nie zakładać ich drugi raz po kontakcie z chemią. Jeżeli rękawica jest przeznaczona do wielokrotnego użytku, producent podaje instrukcję dekontaminacji, a norma wprost wymaga informacji, czy wyrób jest jednorazowy.

Nie używać rękawic z wyściółką tekstylną przy środkach ochrony roślin. Materiał chłonny zatrzymuje preparat przy skórze i przedłuża ekspozycję zamiast ją skracać.

Nie opierać się na samym piktogramie kolby. Przy pestycydach liczy się oznaczenie G1, G2 lub GR umieszczone pod piktogramem, bo to ono mówi, do jakiego zadania rękawica została przebadana.

Najczęstsze pytania

Czy rękawice nitrylowe nadają się do oprysków?

Nitryl jest jednym z materiałów stosowanych w rękawicach dla użytkowników środków ochrony roślin, ale o dopuszczeniu decyduje nie surowiec, tylko badanie i oznaczenie zgodne z ISO 18889. Rękawica nitrylowa bez tego oznaczenia nie jest rękawicą do oprysków, nawet jeśli materiał jest ten sam.

Czy do wapnowania potrzebna jest rękawica chemoodporna?

Nie w rozumieniu badań przenikania, bo wapno nie przenika przez polimer. Potrzebna jest rękawica szczelna, wytrzymała mechanicznie i długa, bo zagrożeniem są pył i silnie zasadowa zawiesina powstająca w kontakcie z wilgocią.

Ile powinna mieć długości rękawica do oprysków?

Norma wymaga co najmniej 240 mm dla typu G1 i co najmniej 290 mm dla typu G2. Niezależnie od typu zakładka między rękawicą a rękawem powinna wynosić około 50 mm, inaczej należy wybrać rękawicę dłuższą.

Czy jedna para rękawic wystarczy na cały sezon?

Nie. Rękawice wielokrotnego użytku mają ograniczoną żywotność zależną od czasu kontaktu oraz rodzaju i stężenia preparatu, a te używane przy koncentratach zużywają się znacznie szybciej niż te mające kontakt z rozcieńczoną cieczą.

Źródła

• ISO 18889:2019, Protective gloves for pesticide operators and re-entry workers. Performance requirements, International Organization for Standardization: iso.org

• SATRA Technology Centre, Testing gloves for protection against pesticides (wymagania ISO 18889 i metoda EN ISO 19918): satra.com

• Ogg C.L., Hygnstrom J.R., Puckett G.J., Gloves for Handling Pesticides (G1961), University of Nebraska-Lincoln Extension: extensionpubs.unl.edu

• Penn State Extension, Reduce Your Exposure to Pesticides. Wear Gloves: extension.psu.edu

• Oregon OSHA, Personal Protective Equipment: Selecting the Right PPE for Pesticide Work: osha.oregon.gov

• Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy, opracowanie dotyczące tlenku wapnia i narażenia zawodowego, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy, 2020: biblioteka.ciop.pl

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008 (CLP) w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin

• Normy przywołane w tekście: ISO 18889:2019, EN ISO 19918, EN ISO 374-1, EN 374-2, EN 16523-1, ISO 21420, ISO 23388